1.2 Klasser og objekter

Klassar og objekt

No er det tid for å gå frå teori til praksis! I dette kapittelet skal du lære å definere dine eigne klassar i Python, og forstå korleis klassar og objekt heng saman.

Tenk på ein klasse som ei oppskrift eller ein mal. Dersom klassen er oppskrifta på ei kake, er objektet den ferdige kaka. Du kan bake mange kaker frå same oppskrift – kvar kake er eit unikt objekt, men alle følgjer same mal.

Kva er self?

Det mystiske self dukkar opp overalt i Python-klassar. Kva tyder det eigentleg?

self refererer til objektet sjølv – det objektet som metoden vert kalla på. Når du skriv person1.hilse(), er self inni hilse()-metoden lik person1.

Tenk på det slik: Når du seier "Eg går til butikken", refererer "eg" til deg sjølv. På same måte refererer self til objektet som "snakkar".

Kvifor må vi skrive self?
Python krev at du eksplisitt sender med objektreferansen som fyrste parameter i metodar. Dette gjer det tydeleg at metoden jobbar med objektets eigne data. Nokre språk (som Java) har this i staden, som fungerer automatisk.

Metodar som endrar objektet

Metodar kan ikkje berre lese attributtar – dei kan òg endre dei. Dette er ein av dei store fordelane med OOP: Objektet held styr på sin eigen tilstand.

Lat oss utvide Bankkonto-eksemplet:

class Bankkonto:
    def __init__(self, kontonummer, eier, saldo=0):
        self.kontonummer = kontonummer
        self.eier = eier
        self.saldo = saldo

    def sett_inn(self, belop):
        if belop > 0:
            self.saldo += belop
            print(f"Satt inn {belop} kr. Ny saldo: {self.saldo} kr")
        else:
            print("Beløpet må være positivt")

    def ta_ut(self, belop):
        if belop > self.saldo:
            print("Ikke nok penger på konto")
        elif belop <= 0:
            print("Beløpet må være positivt")
        else:
            self.saldo -= belop
            print(f"Tok ut {belop} kr. Ny saldo: {self.saldo} kr")

# Bruk
konto = Bankkonto("12345678", "Kari Nordmann", 1000)
konto.sett_inn(500)    # Satt inn 500 kr. Ny saldo: 1500 kr
konto.ta_ut(200)       # Tok ut 200 kr. Ny saldo: 1300 kr
konto.ta_ut(2000)      # Ikke nok penger på konto

Legg merke til korleis metodane endrar self.saldo og òg validerer input. Dette er fornuftig logikk som høyrer heime i Bankkonto-klassen.

Fleire objekt av same klasse

Ein av styrkane ved klassar er at du kan lage mange objekt frå same mal. Kvart objekt har sine eigne attributtverdiar og er uavhengig av dei andre:

class Hund:
    def __init__(self, navn, rase, alder):
        self.navn = navn
        self.rase = rase
        self.alder = alder

    def bjeff(self):
        print(f"{self.navn}: Voff voff!")

    def beskriv(self):
        print(f"{self.navn} er en {self.alder} år gammel {self.rase}")

# Lag flere hunder
hund1 = Hund("Fido", "Golden Retriever", 3)
hund2 = Hund("Max", "Labrador", 5)
hund3 = Hund("Bella", "Schæfer", 2)

# Hver hund er et selvstendig objekt
hund1.beskriv()  # Fido er en 3 år gammel Golden Retriever
hund2.beskriv()  # Max er en 5 år gammel Labrador
hund3.bjeff()    # Bella: Voff voff!

# Endre én hunds attributt påvirker ikke de andre
hund1.alder = 4
print(hund1.alder)  # 4
print(hund2.alder)  # 5 (uendret)

Sjølv om alle tre objekta er Hund-objekt, har dei kvar sin navn, rase og alder.

Metodar som returnerer verdiar

Ikkje alle metodar skriv berre ut noko eller endrar objektet. Mange metodar returnerer ein verdi, akkurat som vanlege funksjonar:

class Rektangel:
    def __init__(self, lengde, bredde):
        self.lengde = lengde
        self.bredde = bredde

    def areal(self):
        return self.lengde * self.bredde

    def omkrets(self):
        return 2 * (self.lengde + self.bredde)

    def er_kvadrat(self):
        return self.lengde == self.bredde

# Bruk
rekt = Rektangel(5, 3)
print(f"Areal: {rekt.areal()} cm²")      # Areal: 15 cm²
print(f"Omkrets: {rekt.omkrets()} cm")   # Omkrets: 16 cm
print(f"Kvadrat: {rekt.er_kvadrat()}")   # Kvadrat: False

kvadrat = Rektangel(4, 4)
print(f"Kvadrat: {kvadrat.er_kvadrat()}")  # Kvadrat: True

Metodane areal(), omkrets() og er_kvadrat() reknar ut noko basert på attributtane til objektet og returnerer resultatet.

Klassar med samansette data

Attributtar i ein klasse kan vere kva som helst datatype – inkludert lister, ordbøker, eller til og med andre objekt!

class Handlekurv:
    def __init__(self):
        self.varer = []  # Tom liste

    def legg_til(self, vare, pris):
        self.varer.append({"vare": vare, "pris": pris})
        print(f"La til {vare} i handlekurven")

    def total_pris(self):
        return sum(vare["pris"] for vare in self.varer)

    def vis_innhold(self):
        print("Handlekurv:")
        for vare in self.varer:
            print(f"  - {vare['vare']}: {vare['pris']} kr")
        print(f"Totalt: {self.total_pris()} kr")

# Bruk
kurv = Handlekurv()
kurv.legg_til("Melk", 20)
kurv.legg_til("Brød", 35)
kurv.legg_til("Ost", 80)
kurv.vis_innhold()
# Handlekurv:
#   - Melk: 20 kr
#   - Brød: 35 kr
#   - Ost: 80 kr
# Totalt: 135 kr

Her bruker vi ei liste (self.varer) for å lagre ordbøker med vareinformasjon. Dette viser korleis OOP kan handtere kompleks data på ein ryddig måte.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Klasse vs. objekt: mal mot konkret instans.
- Konstruktoer (_init): køyrer når eit objekt vert laga.
- self: refererer til sjølve objektet.
- Attributtar og metodar: data og funksjonar i objektet.
- Fleire objekt: kvart objekt er sjølvstendig.

Noekkelbegreper