Øst mot vest og den todelte verden.
Den kalde krigen (1947-1991)
Etter andre verdskrig oppstod ein ny type konflikt mellom dei to supermaktene USA og Sovjetunionen. Denne konflikten vert kalla den kalde krigen fordi det aldri kom til direkte krig mellom supermaktene, sjølv om verda fleire gonger var nær atomkrig.
Den kalde krigen handla om meir enn militær rivalisering. Det var ein ideologisk kamp mellom to system: Det kapitalistiske, demokratiske Vesten leidd av USA, og det kommunistiske Aust leidd av Sovjetunionen.
Ei supermakt er ein stat med overveldande global militær, økonomisk og politisk innflytelse.
Etter 1945 fanst berre to supermakter:
- USA: Verdas største økonomi, atommakt frå 1945, leiar av den vestlege blokka
- Sovjetunionen: Verdas største landområde, atommakt frå 1949, leiar av austblokka
Ingen andre statar kunne måle seg med desse i global innflytelse.
Forklar kvifor USA og Sovjetunionen vart supermakter etter andre verdskrig, medan dei tradisjonelle stormaktene i Europa mista posisjonen sin.
Blokksystemet
Verda vart delt i to blokker med kvart sitt allianssystem:
Vestblokka
- NATO (1949): North Atlantic Treaty Organization
- Medlemmer: USA, Canada, Vest-Europa
- Artikkel 5: Eit angrep på eitt medlem er angrep på alle
- Støtta av Marshall-hjelpa (amerikansk økonomisk støtte)
Austblokka
- Warszawapakta (1955): Militærallianse leidd av Sovjet
- Medlemmer: Sovjetunionen og austeuropeiske satellittstatar
- COMECON: Økonomisk samarbeid i austblokka
- Sovjet hadde reell kontroll over medlemslanda
Winston Churchill brukte omgrepet i ein tale i 1946:
"Frå Stettin ved Austersjøen til Trieste ved Adriaterhavet har eit jernteppe senka seg over kontinentet."
Jernteppet var:
- Ideologisk: Skiljet mellom kommunisme og kapitalisme
- Fysisk: Piggtråd, murar, minefelt langs grensene
- Symbolsk: Berlinmuren (bygd 1961) vart sjølve symbolet
Kva var jernteppet, og korleis delte det Europa i to under den kalde krigen?
Våpenkappløpet
Begge supermaktene rusta opp massivt:
Atomvåpen
- 1945: USA utviklar atombomba
- 1949: Sovjet testar si første atombombe
- 1952: USA utviklar hydrogenbomba
- 1953: Sovjet følgjer etter
MAD - Mutual Assured Destruction
Begge sider bygde opp så mange atomvåpen at ein krig ville utslette begge. Denne "terrorbalansen" kan ha hindra direkte krig mellom supermaktene.
Romkappløpet
- 1957: Sovjet sender opp Sputnik, verdas første satellitt
- 1961: Jurij Gagarin vert første menneske i verdsrommet
- 1969: USA landar på månen
Forklar kva MAD (Mutual Assured Destruction) innebar, og diskuter om denne strategien gjorde verda tryggare eller farlegare.
Ideologisk kamp
Den kalde krigen var òg ein kamp om idear:
Vestleg ideologi:
- Liberalt demokrati med fleirpartisystem
- Kapitalisme og marknadsøkonomi
- Individuelle rettar og fridomar
- Ytringsfridom og pressefridom
Kommunistisk ideologi:
- Eittpartistyre leidd av kommunistpartiet
- Planøkonomi og statleg eigarskap
- Kollektive rettar og økonomisk likskap
- Sensur og kontroll av informasjon
Begge sider brukte propaganda for å framstille sitt system som overlegent.
Drøft den ideologiske konflikten mellom supermaktene. Kva verdiar stod mot kvarandre?
Drøft årsakene til den kalde krigen. Kunne konflikten mellom USA og Sovjet vore unngått?
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Supermakt: Ei supermakt er ein stat med overveldande global militær, økonomisk og politisk innflytelse.
- Jernteppet: Jernteppet var nemninga på den ideologiske og fysiske grensa som delte Europa i aust og vest under den kalde krigen.
- Den kalde krigen (1947-1991): Etter andre verdskrig oppstod ein ny type konflikt mellom dei to supermaktene USA og Sovjetunionen.
- Blokksystemet: Verda vart delt i to blokker med kvart sitt allianssystem
- Vestblokka
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Supermakt | Ei supermakt er ein stat med overveldande global militær, økonomisk og politisk innflytelse. |
| Jernteppet | Jernteppet var nemninga på den ideologiske og fysiske grensa som delte Europa i aust og vest under den kalde krigen. |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.