Fornuftens tidsalder og de nye politiske ideene.
Opplysningstida - tidsalderen til fornufta
Opplysningstida (ca. 1700-1800) var ei intellektuell rørsle som sette fornufta i sentrum. Opplysningsfilosofane meinte at fornufta til mennesket kunne brukast til å forbetre samfunnet, kjempe mot uvitskap og overtru, og skape framsteg.
Rørsla bygde vidare på den vitskaplege revolusjonen på 1600-talet, då tenkjarar som Isaac Newton hadde vist at naturen følgde lovmessigheiter som kunne oppdagast gjennom observasjon og fornuft. Opplysningsfilosofane spurde: Kunne ikkje dei same metodane brukast til å forstå og forbetre samfunnet?
Kva var dei viktigaste kjenneteikna til opplysningstida, og kva bygde rørsla vidare på?
Dei store opplysningsfilosofane
John Locke (1632-1704) var ein engelsk filosof som blir rekna som faren til opplysningstida. Han meinte at alle menneske har naturlege rettar til liv, fridom og eigedom. Viss ei regjering krenkjer desse rettane, har folket rett til å gjere opprør. Locke inspirerte både den amerikanske og franske revolusjonen.
Montesquieu (1689-1755) var ein fransk filosof som utvikla ideen om maktfordeling. Han meinte at makta i ein stat burde delast mellom lovgjevande, utøvande og dømmande makt for å hindre tyranni. Denne ideen vart grunnleggjande for moderne demokrati.
Voltaire (1694-1778) var den mest berømte forfattaren i opplysningstida. Han kjempa for ytringsfridom og religiøs toleranse, og kritiserte kyrkja og overtru skarpt.
Forklar maktfordelingsprinsippet til Montesquieu og kvifor han meinte dette var viktig.
Jean-Jacques Rousseau og samfunnskontrakten
Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) var ein sveitsisk-fransk filosof med radikale idear. Det mest kjende verket hans er "Samfunnskontrakten" (1762).
Rousseau meinte at mennesket frå naturens side er godt, men at samfunnet korrumperer det. Han utvikla ideen om folkesuverenitet - at all makt går ut frå folket. Folket inngår ein "samfunnskontrakt" der dei gjev opp noko fridom til gjengjeld for vern og orden.
For Rousseau var ikkje demokrati berre eit middel, men eit mål i seg sjølv. Berre ved å delta i politiske avgjerder kan borgarane vere verkeleg frie. Ideane hans inspirerte den franske revolusjonen, men vart òg kritiserte for å kunne rettferdiggjere tvang i namnet til "allmennviljen".
Verket var meir enn eit oppslagsverk - det var eit åtak på uvitskap og overtru. Artiklane kritiserte ofte kyrkja og tradisjonell autoritet, om enn forsiktig for å unngå sensur.
Encyklopedien symboliserte trua til opplysningstida på at kunnskap kunne frigjere mennesket. Ved å spreie kunnskap til alle kunne ein kjempe mot fordommar og fremje framsteg.
Over 4000 personar abonnerte på verket - ein enorm suksess for tida.
Kva var ideen til Rousseau om folkesuverenitet og samfunnskontrakten?
Tydinga til opplysningstida
Ideane til opplysningstida fekk enorm politisk tyding. Dei inspirerte:
- Den amerikanske uavhengigheitserklæringa (1776)
- Den franske revolusjonen (1789)
- Grunnlover over heile verda, inkludert den norske (1814)
Menneskerettane har røter i naturrettstenkinga til opplysningstida. Ideen om at alle menneske har rettar berre fordi dei er menneske, kom frå filosofar som Locke.
Trua til opplysningstida på fornuft og framsteg pregar framleis moderne samfunn. Ideane om demokrati, ytringsfridom, religiøs toleranse og utdanning for alle stammar frå denne perioden.
Gje døme på korleis ideane til opplysningstida fekk praktisk politisk tyding.
Les kjeldeteksten nedanfor og svar på spørsmåla under.
Kjelde: Charles de Montesquieu, Lovenes ånd (De l'esprit des lois), 1748, bok 11, kapittel 6
Kontekst: Montesquieu (1689-1755) var ein fransk filosof og jurist som utvikla maktfordelingsprinsippet. Han lét seg inspirere av det engelske systemet med parlamentarisk kontroll av kongemakta. Ideane hans vart grunnleggjande for moderne demokrati.
Kjeldeanalyse:
- Avsendar: Charles de Montesquieu, ein adeleg fransk filosof og dommar. Han hadde praktisk erfaring med rettsvesenet og kombinerte dette med politisk filosofi.
- Føremål: Å skildre korleis statar bør organiserast for å sikre fridom og hindre tyranni. Verket analyserer ulike styreformer og argumenterer for at maktfordeling er nødvendig.
- Perspektiv: Eit opplysningsfilosofisk perspektiv prega av trua på fornuft og system. Montesquieu er oppteken av institusjonelle løysingar og ser mindre på sosiale ulikskapar og kven som faktisk får delta i styret.
- Kjeldeverdi: Teksten er heilt sentral for å forstå moderne politisk tenking. Maktfordelingsprinsippet er bygd inn i dei fleste demokratiske grunnlover. Han viser trua til opplysningstida på at fornuftige system kan hindre maktmisbruk.
Forklar maktfordelingsprinsippet til Montesquieu. Korleis er dette prinsippet gjennomført i Noreg i dag (Stortinget, regjeringa, domstolane)?
Drøft korleis ideane til opplysningstida framleis pregar samfunnet i dag. Kva av ideane meiner du er viktigast?
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Opplysningstida: Opplysningstida var ei intellektuell rørsle på 1700-talet som la vekt på fornuft, vitskap og framstegstru.
- Maktfordelingsprinsippet: Maktfordelingsprinsippet er ideen om at statsmakta bør delast i tre uavhengige greiner: den lovgjevande makta (parlamentet), den utøvande makta (regjeringa) og den…
- Opplysningstida - tidsalderen til fornufta: Opplysningstida (ca. 1700-1800) var ei intellektuell rørsle som sette fornufta i sentrum.
- Dei store opplysningsfilosofane: John Locke (1632-1704) var ein engelsk filosof som blir rekna som faren til opplysningstida.
- Jean-Jacques Rousseau og samfunnskontrakten: Jean-Jacques Rousseau (1712-1778) var ein sveitsisk-fransk filosof med radikale idear.
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Opplysningstida | Opplysningstida var ei intellektuell rørsle på 1700-talet som la vekt på fornuft, vitskap og framstegstru. |
| Maktfordelingsprinsippet | Maktfordelingsprinsippet er ideen om at statsmakta bør delast i tre uavhengige greiner: den lovgjevande makta (parlamentet), den utøvande makta (regjeringa) og den… |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.