Lær å arbeide med og vurdere historiske kilder.
Kjelder - vindauget til fortida
Alt vi veit om fortida kjem frå kjelder. Kjelder er spor eller levningar frå fortida som gir oss informasjon om korleis menneske levde, tenkte og handla. Utan kjelder har vi ingen historie - berre spekulasjonar.
Historikarar arbeider systematisk med kjelder:
1. Finna relevante kjelder
2. Analysera kva kjeldene fortel
3. Vurdere kjeldenes truverd
4. Setja saman informasjonen til ei heilskapleg framstilling
Ikke alle kjelder er like pålitelege. Derfor er kjeldekritikk ein av dei viktigaste ferdigheitene ein historikar må ha.
- Dagbøker og brev
- Offisielle dokument (lover, traktatar)
- Aviser og tidsskrift frå perioden
- Fotografiar og film
- Gjenstandar og bygningar
Sekundærkjelder er tolkingar og analysar laga i ettertid:
- Historiebøker og artiklar
- Leksikon og oppslagsverk
- Dokumentarar
- Lærebøker (som denne)
Levning vs. beretning:
- Levning: Kjelden er eit direkte spor frå fortida (ein gjenstand, ei bygning)
- Beretning: Kjelden fortel om noko (ei dagbok, eit vitnesbyrd)
Klassifiser følgjande kjelder som primær- eller sekundærkjelder:
a) Ei avisartikkel frå 1940 om invasjonen av Noreg
b) Ein lærebok om andre verdskrigen skrive i 2020
c) Eit brev frå ein soldat til familien sin under krigen
d) Ein dokumentar om okkupasjonen laga i 2015
1. Opphav - Kven står bak kjelden?
- Kven har laga kjelden?
- Kva bakgrunn og stilling hadde personen?
- Hadde vedkommande noko å vinna eller tapa?
2. Formål - Kvifor vart kjelden laga?
- Kva var hensikten?
- Kven var målgruppa?
- Skulle kjelden overbevise, informera eller underhalde?
3. Tid og stad - Når og kor vart kjelden laga?
- Er ho frå same tid som hendinga?
- Hadde opphavsmannen direkte kjennskap?
4. Samsvar - Støttast kjelden av andre kjelder?
- Bekreftar andre kjelder det same?
- Finst det motstridande informasjon?
Forklar kvifor det er viktig å vita kven som har laga ei kjelde. Gi eit døme på korleis opphavsmannen sin bakgrunn kan påverka innhaldet i ei kjelde.
Analyser følgjande kjelde kjeldekritisk: Ein nazistisk propagandaplakat frå 1942 som oppfordrar nordmenn til å melde seg til fronttjeneste.
1. Opphav:
- Laga av den tyske okkupasjonsmakta eller NS (Nasjonal Samling)
- Representerer okkupantane sitt synspunkt
- Har klår politisk agenda
2. Formål:
- Overtala nordmenn til å støtta den tyske krigsinsatsen
- Propaganda - ikkje nøytral informasjon
- Målgruppe: norske menn i vernepliktig alder
3. Tid og stad:
- Frå okkupasjonstida (1942)
- Laga i Noreg under tysk kontroll
4. Kva kan kjelden brukast til?
- Fortel IKKJE sanninga om krigen
- MEN: Verdifull kjelde til å forstå tysk propaganda
- Viser kva argument okkupantane brukte
- Gir innblikk i okkupasjonspolittikken
Du finn ein dagbok frå 1814 skriven av ein norsk bonde. Kva kjeldekritiske spørsmål ville du stilt, og kva kan denne kjelden fortelja oss - og kva kan ho IKKJE fortelja oss?
Drøft påstanden: "Primærkjelder er alltid meir pålitelege enn sekundærkjelder." Er dette rett? Begrunn svaret ditt.
Oppsummering
I dette kapitlet har du lært:
- Kjeldtypar: Primærkjelder er førstehåndsberetningar frå den tida vi studerer
- Kjeldekritikk: Kjeldekritikk er systematisk vurdering av ei kjelde sin truverd og brukbarheit.
- Historikarar arbeider systematisk med kjelder
- Alt vi veit om fortida kjem frå kjelder.
Nøkkelbegrep
| Begrep | Forklaring |
|---|---|
| Kjeldtypar | Primærkjelder er førstehåndsberetningar frå den tida vi studerer |
| Kjeldekritikk | Kjeldekritikk er systematisk vurdering av ei kjelde sin truverd og brukbarheit. |
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.