Lær om tektoniske plater, plategrenser og kontinentaldrift.
Platetektonikk
Platetektonikk er den overordna teorien som forklarar kvifor vi har vulkanar, jordskjelv, fjellkjeder og djuphavsgroper. Han skildrar korleis litosfæren til jorda er delt opp i store plater som stadig rører seg i forhold til kvarandre.
Teorien blei utvikla på 1960-talet og revolusjonerte geologien. Han samla mange observasjonar som tidlegare ikkje hadde noka felles forklaring - frå fossil av tropiske planter på Svalbard til jordskjelvmønstera rundt Stillehavet.
Teorien om platetektonikk
Litosfæren til jorda er delt opp i ca. 15 store og mange mindre tektoniske plater. Desse platene rører seg sakte - typisk 2-15 cm per år - drivne av konveksjonsstraumar i mantelen.
Dei største platene
- Den eurasiske plata (Europa og Asia)
- Den nordamerikanske plata
- Den søramerikanske plata
- Stillehavsplata (den største havskorpeplata)
- Den afrikanske plata
- Den antarktiske plata
- Den indisk-australske plata
Kva driv platene?
Rørsla skuldast konveksjonsstraumar i mantelen. Varme stig opp frå det indre av jorda, flyt sidelengs under litosfæren og søkk ned att når han blir avkjølt. Platene blir òg "dregne" nedover der tung havskorpe søkk ned i mantelen ved subduksjonssoner.
Platetektonikk er teorien om at litosfæren til jorda er delt opp i tektoniske plater som rører seg på den plastiske astenosfæren. Platerørslene forårsakar jordskjelv, vulkanisme og fjellkjededanning ved plategrensene.
Typar plategrenser
Det finst tre hovudtypar plategrenser, og kvar gir opphav til ulike geologiske fenomen:
Divergerande plategrenser (spreiingsgrenser)
Her rører platene seg frå kvarandre. Magma stig opp og dannar ny havskorpe. Dette skjer langs midthavsryggar - undersjøiske fjellkjeder som strekkjer seg over 60 000 km rundt kloden.
Døme:
- Den midtatlantiske ryggen (mellom Europa/Afrika og Amerika)
- Det austafrikanske riftsystemet (Afrika splittar opp)
- Island (ligg rett på den midtatlantiske ryggen)
Konvergerande plategrenser (kollisjonsgrenser)
Her rører platene seg mot kvarandre. Tre scenario er moglege:
1. Havskorpe mot havskorpe: Den eldste og tyngste plata dykkar under (subduksjon). Dannar djuphavsgroper og vulkanøyrekker (t.d. Marianegropa, Filippinane).
2. Havskorpe mot kontinentalskorpe: Havskorpa dykkar under den lettare kontinentalskorpa. Dannar kystfjellkjeder og vulkanar (t.d. Andesfjella).
3. Kontinentalskorpe mot kontinentalskorpe: Inga av platene dykkar under. I staden blir begge pressa oppover og dannar mektige fjellkjeder (t.d. Himalaya).
Transforme plategrenser (forskyvingsgrenser)
Her glir platene sidelengs forbi kvarandre. Det blir verken danna ny skorpe eller subduksjon, men gnissinga forårsakar kraftige jordskjelv.
Døme:
- San Andreas-forkastinga i California
- Den nordanatolske forkastinga i Tyrkia
Subduksjon er prosessen der ei tektonisk plate dykkar under ei anna og søkk ned i mantelen. Dette skjer ved konvergerande plategrenser der tung havskorpe møter ei anna plate. Subduksjon forårsakar vulkanisme, djuphavsgroper og jordskjelv.
Kontinentaldrift og Pangea
Allereie i 1912 føreslo den tyske meteorologen Alfred Wegener at kontinenta ein gong hang saman og hadde drive frå kvarandre. Han kalla det opphavlege superkontinentet Pangea ("all jord").
Bevisa for kontinentaldrift
Wegener samla fleire bevis:
- Kystlinjene passar saman: Sør-Amerika og Afrika ser ut som puslespelbitar som passar i kvarandre
- Fossil: Like fossil av landlevande dyr (t.d. Mesosaurus) finst på kontinent som no er åtskilde av hav
- Bergartar: Fjellkjeder med same type og alder strekkjer seg over fleire kontinent
- Klima: Spor etter istider på stader som no ligg nær ekvator, og tropiske fossil i arktiske område
Historia til Pangea
- Ca. 335 millionar år sidan: Pangea byrjar å dannast
- Ca. 200 millionar år sidan: Pangea byrjar å brytast opp
- Ca. 150 millionar år sidan: Atlanterhavet byrjar å opnast
- I dag: Kontinenta er på sine noverande posisjonar, men rører seg framleis
Pangea var eit superkontinent som inneheldt alle dagens kontinent i éi samanhengande landmasse. Det eksisterte for ca. 335-200 millionar år sidan, før det byrja å brytast opp. Namnet tyder "all jord" på gresk.
Forklar kva type plategrense som har danna Himalaya, og skildr prosessen.
1. Den indiske plata byrja å røre seg nordover for ca. 50 millionar år sidan
2. Ho kolliderte med den eurasiske plata
3. Begge platene består av kontinentalskorpe, som er for lett til å dykke ned i mantelen
4. I staden blei skorpa pressa oppover og folda
5. Resultatet er den høgaste fjellkjeda i verda
Prosessen pågår framleis: India skyv seg ca. 5 cm nordover per år, og Himalaya veks med ca. 5 mm per år. Mount Everest (8 849 m) blir altså litt høgare for kvart år!
Fossil av sjøliljer og andre marine organismar på toppen av Himalaya viser at fjella ein gong låg under havet.
Oppsummering
- Platetektonikk forklarar rørsla av litosfæreplatene til jorda på den plastiske astenosfæren
- Det finst tre typar plategrenser: divergerande (frå kvarandre), konvergerande (mot kvarandre) og transforme (sidelengs)
- Subduksjon oppstår når havskorpe dykkar under ei anna plate
- Pangea var superkontinentet som inneheldt alle dagens landmasser
- Bevisa for kontinentaldrift inkluderer kystlinjer, fossil, bergartar og klimaspor
- Konveksjonsstraumar i mantelen driv platerørslene
Oppgaver
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.