Milankovitch og istider.
Naturlege klimavariasjonar
Klimaet på jorda har alltid variert. Gjennom den 4.6 milliardar år lange historia til jorda har klimaet svinga mellom varme periodar og istider. Desse naturlege variasjonane har fleire årsaker.
Tidsskalaer
Klimavariasjonar skjer på ulike tidsskalaer:
| Tidsskala | Årsaker |
|---|---|
| Millionar av år | Kontinentaldrift, fjellkjededanning |
| Titusenar av år | Milankovitch-syklusar (istider) |
| Hundrevis/tusenvis av år | Solvariasjonar, vulkanar |
| Tiår til hundreår | Havstraumar, naturleg variabilitet |
Milankovitch-syklusar
Den serbiske astronomen Milutin Milankovitch (1879-1958) viste at variasjonar i banen og aksehellinga til jorda påverkar fordelinga av solstråling over jordoverflata. Desse variasjonane er hovudårsaka til istider og mellomistider.
Eksentrisitet (ca. 100 000 år)
Banen til jorda rundt sola varierer mellom nesten sirkulær og meir elliptisk. Dette påverkar kor mykje solenergi jorda mottek gjennom året.
Aksehelling (ca. 41 000 år)
Aksen til jorda heller mellom 22.1 og 24.5 grader frå loddrett. Større helling gir kraftigare årstider.
Presesjon (ca. 26 000 år)
Jordaksen "vaklar" som ein snurrebass. Dette endrar når på året jorda er næraste sola.
Effekt på klimaet
- Milankovitch-syklusane endrar kor mykje solenergi som treff høge breiddegradar
- Når somrane på nordlege halvkule er kjølige, smeltar ikkje vintersnøen
- Snø blir akkumulert og dannar iskapper
- Høg albedo forsterkar avkjølinga
- Resultat: Istid
Milankovitch-syklusane er periodiske variasjonar i banen og aksehellinga til jorda som påverkar fordelinga av solinnstråling over jordoverflata. Desse syklusane er hovudårsaka til istider og mellomistider dei siste millionar åra.
Istider og mellomistider
Dei siste 2.6 millionar åra (kvartærtida) har vore prega av vekslande istider og mellomistider.
Istider
- Iskapper dekkjer store delar av Nord-Amerika og Europa
- Havnivået søkk (vatn bunde i is)
- Noreg var dekt av 2-3 km tjukk is
- Varte typisk 80 000-100 000 år
Mellomistider
- Varmare periodar mellom istidene
- Iskappene smeltar
- Havnivået stig
- Vi lever no i ei mellomistid (Holocen)
- Varer typisk 10 000-20 000 år
Siste istid
- Weichsel-istida: ca. 115 000-11 700 år sidan
- Maksimum for ca. 20 000 år sidan
- Skandinavisk iskappe dekte Noreg
- Havnivået var ca. 120 m lågare enn i dag
Solvariasjonar
Energiutsendinga til sola varierer over tid, sjølv om variasjonane er små.
Solflekksyklusen (ca. 11 år)
- Talet på solflekkar varierer med ca. 11 års periode
- Den totale energiutsendinga til sola varierer med ca. 0.1%
- Lita direkte effekt på klimaet
Langvarige solvariasjonar
- Periodar med færre solflekkar (solminima)
- Maunder-minimum (1645-1715): Nesten ingen solflekkar
- Fell saman med "Den vesle istida"
- Usikkert kor stor klimaeffekten var
Tydinga av sola i dag
- Solaktiviteten har vore relativt stabil sidan 1950
- Kan ikkje forklare den observerte oppvarminga
- Solvariasjonar har lita effekt samanlikna med drivhusgassar
Vulkansk aktivitet
Store vulkanutbrot kan påverke klimaet over kortare periodar.
Mekanisme
1. Vulkanen sender oske og gassar høgt opp i atmosfæren
2. Svoveldioksid (SO₂) reagerer med vatn og dannar aerosolar
3. Aerosolane reflekterer solstråling tilbake til verdsrommet
4. Mindre solenergi når jordoverflata
5. Resultat: Mellombels avkjøling
Døme
| Utbrot | År | Klimaeffekt |
|---|---|---|
| Tambora | 1815 | 1816 = "Året utan sommar" |
| Krakatau | 1883 | Global avkjøling i 1-2 år |
| Pinatubo | 1991 | 0.5 grader C avkjøling i 1-2 år |
Varigheit
- Klimaeffekten varer typisk 1-3 år
- Aerosolane fell gradvis ut av atmosfæren
- Ingen langvarig klimaeffekt
Naturleg klimavariabilitet
Klimasystemet har òg naturleg variabilitet på kortare tidsskalaer.
El Niño og La Niña
- Naturleg variasjon i havtemperaturar i Stillehavet
- El Niño: Varmt vatn i aust-Stillehavet, påverkar vêr globalt
- La Niña: Kaldt vatn, motsett effekt
- Syklus på 2-7 år
Den nordatlantiske oscillasjonen (NAO)
- Variasjon i trykkforskjellen mellom Island og Asorane
- Påverkar vêret i Europa og Noreg
- Positiv NAO: Milde, våte vintrar i Noreg
- Negativ NAO: Kalde, tørre vintrar
Atlantisk multidekadar oscillasjon (AMO)
- Variasjon i havtemperaturar i Nord-Atlanteren
- Syklus på 60-80 år
- Påverkar nedbør og temperatur i Europa og Nord-Amerika
Forklar kvifor året 1816 vart kalla "Året utan sommar".
1. Tambora-utbrotet (april 1815)
- Eit av dei største vulkanutbrota i historia
- Indonesia
- Sende enorme mengder oske og SO₂ til stratosfæren
2. Aerosolar i atmosfæren
- Svoveldioksid danna svovelsyreaerosolar
- Spreidde seg globalt i stratosfæren
- Reflekterte solstråling tilbake til verdsrommet
3. Klimaeffektar i 1816
- Global temperatur sank med ca. 0.5-1 grader C
- Snø og frost om sommaren i Europa og Nord-Amerika
- Avlingssvikt og hungersnaud
- Kalla "Året utan sommar"
4. Lærdom
- Store vulkanutbrot kan gi monaleg, men kortvarig, avkjøling
- Effekten varer 1-3 år
- Illustrerer kor følsam atmosfæren er for endringar i strålingsbalansen
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Naturlege klimavariasjonar: på ulike tidsskalaer.
- Milankovitch-syklusar: eksentrisitet, aksehelling og presesjon styrer istider.
- Istider og mellomistider: vekslande kalde og varme periodar.
- Solvariasjonar: solflekksyklus på ca. 11 år.
- Vulkanar og oscillasjonar: El Niño/La Niña og NAO påverkar klimaet.
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Milankovitch-syklusar | Variasjonar i banen og aksen til jorda som styrer istider |
| El Niño | Oppvarming av Stillehavet som påverkar vêret globalt |
Oppgaver
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.