Tropisk, temperert og polar.
Klimasoner
Jorda kan delast inn i klimasoner basert på temperatur og nedbør. Det mest brukte klassifiseringssystemet vart utvikla av den tyske klimatologen Wladimir Köppen (1846-1940).
Kvifor klassifisere klima?
Klimaklassifisering gjer det mogleg å:
- Samanlikne klima i ulike delar av verda
- Føreseie kva vegetasjon som kan vekse
- Planleggje landbruk og busetnad
- Forstå økosystem og dyreliv
Hovudgruppene til Köppen
Köppen-systemet bruker bokstavar for å skildre klimatypar:
| Bokstav | Klimatype | Kriterium |
|---|---|---|
| A | Tropisk | Kaldaste månad > 18 grader C |
| B | Tørt (arid) | Fordamping > nedbør |
| C | Temperert | Kaldaste månad -3 til 18 grader C |
| D | Kontinentalt | Kaldaste månad < -3 grader C, varmaste > 10 grader C |
| E | Polart | Varmaste månad < 10 grader C |
Köppen-klimaklassifiseringa er eit system som kategoriserer klimatypar basert på månadlege gjennomsnittstemperaturar og nedbør. Systemet bruker bokstavkodar (t.d. Af, Cfb, Dfc) som skildrar temperatur, nedbørsfordeling og årstidsvariasjonar.
A - Tropisk klima
Kriterium: Kaldaste månad > 18 grader C
Tropisk klima finst i eit belte rundt ekvator, mellom vendesirklane.
Undertypar
Af - Tropisk regnskog
- Nedbør alle månader (> 60 mm)
- Amazonas, Kongo, Søraust-Asia
- Tett regnskog med høg biodiversitet
Am - Tropisk monsun
- Kort tørr sesong
- India, Myanmar, delar av Afrika
- Monsunskog
Aw - Tropisk savanne
- Tydeleg tørketid om vinteren
- Afrika sør for Sahara, Brasil, Nord-Australia
- Savannelandskap med gras og spreidde tre
Kjenneteikn
- Høge temperaturar heile året (25-28 grader C)
- Lita temperaturvariasjon gjennom året
- Mykje nedbør totalt (1500-4000 mm/år)
B - Tørt (arid) klima
Kriterium: Fordamping større enn nedbør
Tørt klima finst i ørkenar og stepper, ofte ved subtropiske høgtrykksbelte.
Undertypar
BWh - Varmt ørkenklima
- Ekstremt lite nedbør (< 250 mm/år)
- Sahara, Arabia, innlandet i Australia
- Sanddyner og steinørken
BWk - Kaldt ørkenklima
- Ørken på høge breiddegradar eller høgder
- Gobi, Patagonia
- Kalde vintrar
BSh - Varmt steppeklima
- Halvtørt, meir nedbør enn ørken
- Sahel, Nord-Mexico
- Grasslette
BSk - Kaldt steppeklima
- Halvtørt, kalde vintrar
- Mongolia, Kasakhstan
- Tempererte grasslette
Kjenneteikn
- Store temperatursvingingar (dag/natt)
- Svært lite vegetasjon
- Spesialtilpassa planter og dyr
C - Temperert klima
Kriterium: Kaldaste månad mellom -3 grader C og 18 grader C
Temperert klima finst på midlare breiddegradar, med milde vintrar.
Undertypar
Cfa - Fuktig subtropisk
- Varme, fuktige somrar
- Søraust-USA, Aust-Kina, Japan
- Lauvskog og jordbruk
Cfb - Oseanisk (maritimt)
- Milde vintrar, kjølige somrar
- Vest-Europa, New Zealand
- Lauv- og barskog
Cfc - Subpolart oseanisk
- Kjølige somrar, milde vintrar
- Island, Sør-Chile, Færøyane
- Beitemark og myr
Csa/Csb - Middelhavsklima
- Tørre somrar, nedbør om vinteren
- Middelhavsområdet, California
- Hardføre busker, oliventre
Noreg
- Vestlandet har Cfb (oseanisk) klima
- Enkelte fjordområde har Cfc (subpolart oseanisk)
D - Kontinentalt klima
Kriterium: Kaldaste månad < -3 grader C, varmaste månad > 10 grader C
Kontinentalt klima finst hovudsakleg på den nordlege halvkula, i innlandet av kontinent.
Undertypar
Dfb - Varmt kontinentalt
- Fire distinkte årstider
- Aust-Europa, nordaustlege USA
- Blandingsskog
Dfc - Subarktisk
- Korte, kjølige somrar
- Nord-Skandinavia, Sibir, Canada
- Taiga (boreal barskog)
Dfd - Ekstremt kontinentalt
- Svært kalde vintrar (< -38 grader C)
- Aust-Sibir (Verkhojansk, Ojmjakon)
- Lerkeskog, permafrost
Noreg
- Austlandet og innlandet: Dfb/Dfc
- Finnmark: Dfc
E - Polart klima
Kriterium: Varmaste månad < 10 grader C
Polart klima finst i arktiske og antarktiske område, samt på høge fjell.
Undertypar
ET - Tundraklima
- Varmaste månad 0-10 grader C
- Arktisk kyst, høgfjell
- Mosar, lav, dvergbjørk
- Permafrost under bakken
EF - Iskappeklima
- Alle månader < 0 grader C
- Antarktis, innlands-Grønland
- Permanent is og snø
- Ingen vegetasjon
Kjenneteikn
- Midnattssol og mørketid
- Permafrost
- Tundra eller isørken
- Lite nedbør (men òg lite fordamping)
Noreg
- Svalbard: ET (tundra)
- Høgfjell over tregrensa: ET
Tundra er eit trelaust landskap i arktiske område eller over tregrensa i fjellet. Vegetasjonen består av mosar, lav, gras og låge busker. Jorda har permafrost (permanent frosen grunn) som hindrar djup rotutvikling.
Kva Köppen-klimatypar har Bergen, Oslo og Tromsø?
Bergen - Cfb (Oseanisk)
- Milde vintrar (januar ca. 2 grader C)
- Kjølige somrar (juli ca. 15 grader C)
- Mykje nedbør (ca. 2250 mm/år)
- Maritimt påverka
Oslo - Dfb (Varmt kontinentalt)
- Kalde vintrar (januar ca. -4 grader C)
- Varme somrar (juli ca. 18 grader C)
- Moderat nedbør (ca. 800 mm/år)
- Innlandsklima
Tromsø - Dfc (Subarktisk)
- Kalde vintrar (januar ca. -4 grader C)
- Kjølige somrar (juli ca. 12 grader C)
- Moderat nedbør (ca. 1000 mm/år)
- Påverka av Golfstraumen (mildare enn forventa)
Oppsummering
I dette kapittelet har du lært:
- Klimaklassifisering: Köppen-systemet bruker temperatur og nedbør.
- Hovudgrupper: A (tropisk), B (tørt), C (temperert), D (kontinentalt), E (polart).
- Klima og vegetasjon: heng tett saman.
- Noreg: hovudsakleg C- og D-klima, Svalbard har E (tundra).
- Tundra: trelaust landskap med permafrost.
Nøkkelomgrep
| Omgrep | Forklaring |
|---|---|
| Köppen-systemet | Klimaklassifisering basert på temperatur og nedbør |
| Tundra | Trelaust arktisk landskap med permafrost |
Oppgaver
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.