Litterær vs. fri oversettelse.
Les techniques de traduction — Omsetjingsteknikkar
Omsetjing er langt meir enn å erstatte ord frå eitt språk med ord frå eit anna. Det krev ei djup forståing av grammatikken, kulturen og uttrykksmåtane til begge språka. Den kanadiske lingvisten Jean-Paul Vinay og den franske lingvisten Jean Darbelnet identifiserte i 1958 sju grunnleggjande omsetjingsprosedyrar, som framleis dannar grunnlaget for moderne omsetjingsteori.
I dette kapittelet skal vi konsentrere oss om fire sentrale teknikkar:
| Teknikk | Fransk | Skildring |
|---|---|---|
| Direkte omsetjing | la traduction littérale | Ord-for-ord-omsetjing der det fungerer |
| Fri omsetjing | la traduction libre | Overføring av meining utan å følgje ordstillinga |
| Ekvivalens | l'équivalence (f) | Bruk av tilsvarande uttrykk i målspråket |
| Transposisjon | la transposition | Endring av ordklasse under omsetjinga |
Lat oss sjå nærare på kvar av desse teknikkane med døme frå fransk til norsk og omvendt.
Døme: «Le chat est sur la table» → «Katten er på bordet» — her fungerer direkte omsetjing utmerkt fordi setningsstrukturen er lik.
Døme: «Il pleut des cordes» → «Det regnar kattar og trollkjerringar» (nynorsk) / «Det øser ned» — den franske metaforen med tau blir omsett med eit tilsvarande norsk uttrykk.
Døme: «Quand les poules auront des dents» → «Når kua flyg» (= aldri)
La transposition inneber å endre ordklasse under omsetjinga, til dømes frå verb til substantiv eller frå adjektiv til adverb, for å oppnå eit naturleg resultat i målspråket.
Døme: «Dès son retour» (preposisjon + substantiv) → «Så snart han kom tilbake» (konjunksjon + verb)
Kva for ein omsetjingsteknikk er brukt i følgjande omsetjing?
Fransk: «Elle a pris la mouche.»
Norsk: «Ho blei fornærma.»
Den franske setninga tyder bokstaveleg «Ho tok flua», men uttrykket prendre la mouche er eit idiom som tyder å bli fornærma over ein bagatell.
Her er det brukt ekvivalens (l'équivalence). Det franske idiomatiske uttrykket prendre la mouche kan ikkje omsetjast direkte til norsk. I staden bruker vi eit tilsvarande norsk uttrykk som formidlar same meining: «å bli fornærma». Ei direkte omsetjing («å ta flua») ville vore uforståeleg på norsk.
Set om følgjande setning frå norsk til fransk ved hjelp av transposisjon:
Norsk: «Etter at han hadde ete, gjekk han ein tur.»
Hint: Forsøk å erstatte leddsetninga med ei preposisjonsfrase med substantiv.
Her har vi brukt transposisjon ved å endre:
- Leddsetninga «etter at han hadde ete» (konjunksjon + verb) → preposisjonsfrase «après le repas» (preposisjon + substantiv)
- Verbet «gjekk ein tur» → uttrykket «a fait une promenade» (faire une promenade)
Dette gir ein meir naturleg og elegant fransk setning enn ei direkte omsetjing som «Après qu'il avait mangé, il est allé se promener», sjølv om også den ville vore grammatisk korrekt.
Kva for ein omsetjingsteknikk er brukt her?
Fransk: «Il fait beau aujourd'hui.»
Norsk: «Det er fint vêr i dag.»
Kva for eitt av følgjande franske ordtak er korrekt omsett til norsk ved hjelp av ekvivalens?
Fransk: «Avoir le cafard»
Set om følgjande setningar frå norsk til fransk. Identifiser kva for ein omsetjingsteknikk du bruker for kvar setning, og grunngi valet ditt.
1. «Tida flyg.»
2. «Han symde over elva.»
3. «Det nyttar ikkje å gråte over spilt mjølk.»
4. «Ved daggry drog dei av garde.»
Set om følgjande avsnitt frå fransk til norsk. Bruk minst tre ulike omsetjingsteknikkar, og marker i teksten din kva for teknikkar du har brukt.
«Dès son arrivée à Paris, Marie a eu le coup de foudre pour cette ville lumière. Elle avait beau chercher des défauts, elle n'en trouvait pas. Les rues pavées, les cafés animés, les bouquinistes le long de la Seine — tout lui plaisait. Elle s'est dit qu'elle ne mettrait jamais les voiles.»
Les følgjande omsetjing og identifiser problemet:
Fransk original: «Pierre a cassé sa pipe hier soir.»
Foreslått omsetjing: «Pierre knuste pipa si i går kveld.»
Kva er problemet med denne omsetjinga?
Oppsummering
I dette kapittelet har vi gjennomgått fire sentrale omsetjingsteknikkar:
| Teknikk | Når blir han brukt? | Døme |
|---|---|---|
| La traduction littérale | Når språka har lik struktur | «Le livre est sur la table» → «Boka er på bordet» |
| La traduction libre | Når direkte omsetjing gir unaturleg resultat | «Il a pris ses jambes à son cou» → «Han tok beina fatt» |
| L'équivalence | For idiom, ordtak og faste uttrykk | «Quand les poules auront des dents» → «Når kua flyg» |
| La transposition | Når ordklassen må endrast for naturleg resultat | «Dès son retour» → «Så snart han kom tilbake» |
Ein dugande omsetjar vekslar mellom desse teknikkane og vel den som gir det mest naturlege og presise resultatet i målspråket. Hugs at målet alltid er å formidle meining, tone og intensjon — ikkje berre ord.
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.