2.1 Hva er kunnskap?

Kva er kunnskap?

Vi bruker ordet "kunnskap" heile tida i daglegtalen. Vi snakkar om å ha kunnskap om historie, matematikk eller biologi. Men kva meiner vi eigentleg når vi seier at vi veit noko? Dette spørsmålet har oppteke filosofar i over to tusen år, og det er langt meir komplisert enn det først kan verke.

Tenk deg at du seier: "Eg veit at det vil regne i morgon." Men kva om det viser seg at vêret blir pent? Hadde du då verkeleg kunnskap, eller var det berre ei gjetting eller ei tru? Skilnaden mellom kunnskap og meining er eit av dei mest grunnleggjande problema i filosofien.

JTB-definisjonen av kunnskap

Den klassiske filosofiske definisjonen av kunnskap blir kalla JTB-definisjonen, etter dei tre orda Justified True Belief (grunngjeven sann tru). Ifølgje denne definisjonen må tre vilkår vere oppfylte for at vi skal kunne seie at nokon har kunnskap:

1. Tru (Belief): Du må tru på påstanden. Du kan ikkje vite noko utan å tru på det.
2. Sanning (Truth): Påstanden må vere sann. Du kan ikkje vite noko som er usant.
3. Grunngjeving (Justification): Du må ha gode grunnar til å tru på det. Rein gjetting eller tilfeldige antakingar tel ikkje som kunnskap.

Lat oss seie at du trur at Oslo er hovudstaden i Noreg (tru), dette er faktisk sant (sanning), og du har lært det på skulen og sett det stadfesta mange stader (grunngjeving). Då har du, ifølgje JTB-definisjonen, kunnskap om at Oslo er hovudstaden i Noreg.

Gettier-problemet

I 1963 publiserte filosofen Edmund Gettier ein kort artikkel som rista heile kunnskapsteorien. Han viste at JTB-definisjonen ikkje alltid er tilstrekkeleg. Gettier presenterte døme der alle tre vilkåra (tru, sanning, grunngjeving) er oppfylte, men der vi likevel ikkje vil seie at personen har kunnskap.

Gettiers klassiske døme:

Smith og Jones har søkt på same jobb. Smith har høyrt sjefen seie at Jones vil få jobben. Smith har òg talt at Jones har ti myntar i lomma. Derfor trur Smith at: "Personen som får jobben har ti myntar i lomma."

Men det viser seg at Smith sjølv får jobben (sjefen skifta meining), og Smith har òg – heilt tilfeldig – ti myntar i si eiga lomme. Påstanden til Smith er altså sann, han trur på han, og han har grunngjeving for han. Men har han verkeleg kunnskap? Intuitivt kjennest det feil å seie at Smith "veit" dette, fordi grunngjevinga hans byggjer på ein feil føresetnad.

Kunnskap versus tru

Gettier-problemet viser kor vanskeleg det er å definere kunnskap presist. Mange filosofar har prøvd å løyse problemet ved å leggje til eit fjerde vilkår – til dømes at grunngjevinga ikkje må byggje på noko usant, eller at det må vere ein direkte årsakssamanheng mellom sanninga og trua.

Men eit sentralt poeng står fast: Kunnskap er meir enn berre sann tru. Vi kan ha mange sanne oppfatningar utan å ha kunnskap. Til dømes kan eg tippe rett på eit lotteri utan å ha kunnskap om resultatet. Skilnaden ligg i korleis vi kom fram til trua – om ho er grunngjeven på ein rett og relevant måte.

Denne diskusjonen leier oss vidare til spørsmålet: Korleis får vi kunnskap? Er det gjennom fornufta, sansane, eller kanskje ein kombinasjon? Dette er temaet for dei neste kapitla om rasjonalisme og empirisme.

Oppsummering

- JTB-definisjonen seier at kunnskap er grunngjeven sann tru
- Gettier-problemet viser at JTB ikkje alltid er tilstrekkeleg
- Kunnskap skil seg frå rein tru ved å ha tilstrekkeleg grunngjeving
- Spørsmålet om kva kunnskap er, er framleis ope i filosofien