1.3 Sokrates, Platon og Aristoteles

Storheitstida til athenarane

På 400-talet f.Kr. var Athen sentrum for gresk kultur og intellektuell blomstring. Det var her tre filosofar – lærar, student og studentens student – skapte fundamentet for vestleg filosofi: Sokrates, Platon og Aristoteles.

Desse tre flytta fokus frå naturfilosofi til etikk, erkjenning og det gode livet. I staden for å spørje "Kva består verda av?", spurde dei: "Korleis bør vi leve? Kva er eit godt menneske? Kva er kunnskap?"

Alfred North Whitehead, ein filosof frå 1900-talet, sa: "Den tryggaste generaliseringa om den europeiske filosofiske tradisjonen er at han består av ein serie fotnotar til Platon." Lat oss sjå kvifor.

Sokrates (469–399 f.Kr.)

Sokrates skreiv aldri noko ned. Det vi veit om han, kjem hovudsakleg frå studenten hans Platon. Likevel blir Sokrates rekna som ein av dei mest innflytelsesrike tenkjarane i historia.

"Det uprøvde livet er ikkje verdt å leve"
Sokrates vandra rundt i gatene i Athen og utfordra folk – politikarar, diktarar, handverkarar – til å forklare omgrep dei brukte: Kva er rettferd? Kva er mot? Kva er godheit?

Gong på gong viste det seg at folk trudde dei visste, men ikkje kunne forklare kva dei meinte. Sokrates hevda ikkje å vite sjølv – visdomen hans låg i erkjenninga av eiga uvitenheit.

Den sokratiske metoden
Sokrates utvikla ein dialektisk metode for å nå sanninga:
1. Stille spørsmål: Be nokon definere eit omgrep (t.d. "Kva er mot?")
2. Teste definisjonen: Foreslå moteksempel eller konsekvensar
3. Avdekke motsetningar: Vise at definisjonen fører til paradoks
4. Revidere og prøve igjen: Formulere ein betre definisjon

Dette var ikkje meint for å audmjuke folk, men for å nå djupare innsikt gjennom kritisk undersøking.

Sokrates' død

I 399 f.Kr. blei Sokrates dømd til døden, skulda for å "forderve ungdomen" og "ikkje tru på gudane til byen". I røynda var skuldingane politisk motiverte – dei kritiske spørsmåla hans hadde gjort han upopulær hos maktpersonar.

Gitt høvet til å flykte, nekta Sokrates. Han argumenterte for at han som borgar hadde forplikta seg til lovene i Athen. Å bryte dei ville vere urettferdig, sjølv når lovene blei brukte urettferdig mot han.

Sokrates drakk skarntyde (gift) omgitt av vener og studentar. Døden hans blei eit symbol på integriteten til filosofen – å leve i samsvar med prinsippa sine, sjølv når det kostar livet.

"Difor, mine dommarar, ver ved godt mot om døden, og vit dette som ei sanning: at inga vondt kan hende ein god mann, verken i livet eller etter døden." – Sokrates (ifølgje Platon)

Platon (ca. 427–347 f.Kr.)

Platon var den mest berømte studenten til Sokrates. Døden til Sokrates prega han djupt, og han vigde livet sitt til å bevare filosofien til læraren – og utvikle han vidare.

Idélæra (teorien om formene)
Det mest kjende bidraget til Platon er idélæra. Han skilde mellom to røyndomsnivå:

1. Sanseverda
Den fysiske verda vi sansar – ting som endrar seg, forfell og døyr. Dette er ein ufullkomen, skuggeaktig røyndom.

2. Ideane si verd
Ei uforanderleg, perfekt verd av reine former eller idear. Her finst den perfekte trekanten, den ideelle rettferda, den reine skjønnheita.

Tinga i sanseverda er berre kopiar av dei perfekte ideane. Ein vakker blome er vakker fordi han deltek i Ideen om Skjønnheit. Ei rettferdig handling er rettferdig fordi ho deltek i Ideen om Rettferd.

Den politiske filosofien til Platon

I verket Staten skildrar Platon idealet sitt for eit rettferdig samfunn. Samfunnet bør ha tre klassar, tilsvarande dei tre delane av sjela:

1. Filosofkongar (fornuft)
Dei klokaste skal styre. Berre filosofar, som har sett ideane si verd, forstår kva som er sant godt.

2. Voktarar (mot/vilje)
Soldatar og administratorar som forsvarar staten og handhevar lover.

3. Produsentar (begjær)
Bønder, handverkarar, kjøpmenn som produserer det samfunnet treng.

Kontroversielt:
- Staten til Platon er ikkje-demokratisk (han såg Athen dømme Sokrates, og stolte ikkje på folkestyre)
- Barn skulle oppdragast kollektivt
- Kunst og diktning skulle sensurerast (sidan dei skaper falske førestillingar)

Mange av dei politiske ideane til Platon verkar totalitære i dag, men han forsøkte å designe eit system basert på rettferd og visdom.

Aristoteles (384–322 f.Kr.)

Aristoteles studerte ved akademiet til Platon i 20 år, men utvikla sin eigen filosofi som i mange høve braut med læraren.

Kritikk av idélæra
Aristoteles avviste todelinga Platon gjorde av røyndomen. Vi treng ikkje ei eiga "Ideverd". Formene finst i tinga sjølve, ikkje i ein separat røyndom.

Ein bestemt hest er verkeleg. Hesteheita – det som gjer han til ein hest – finst i den faktiske hesten, ikkje i ein abstrakt "Idé om hest" ein annan stad.

Empirisme
Medan Platon stolte på fornuft og abstrahering, verdsette Aristoteles observasjon. For å forstå verda, må vi studere ho – studere planter, dyr, fenomen. Han var ein pioner i biologi, logikk, fysikk, politikk og etikk.

Logikken til Aristoteles

Aristoteles grunnla formell logikk med syllogismelæra si. Ein syllogisme er ei form for argument:

Premiss 1: Alle menneske er døyelege.
Premiss 2: Sokrates er eit menneske.
Konklusjon: Difor er Sokrates døyeleg.

Dersom premissa er sanne og forma er gyldig, må konklusjonen vere sann. Aristoteles utvikla reglar for kva former som er gyldige.

Dette la grunnlaget for deduktiv resonnering – ein hjørnestein i vitskap, matematikk og jus.

Etikken til Aristoteles (dydsetikk)

I Nikomakiske etikk spør Aristoteles: Kva er eit godt liv?

Eudaimonia
Målet er eudaimonia – ofte omsett som "lykke" eller "blomstring". Det er ikkje berre å føle seg glad, men å leve eit liv i samsvar med naturen vår som rasjonelle vesen.

Dyden som den gylne middelveg
Moralske dydar er den gylne middelvegen mellom to ekstremar:
- Mot er middelveg mellom feigheit og dumdristigheit
- Gåvmildheit er middelveg mellom gjerrigheit og sløsing
- Ærlegdom er middelveg mellom løgn og brutal taktløyse

Dyd blir oppnådd gjennom vane. Vi blir modige ved å handle modig, ærlege ved å handle ærleg. Etikk er som å lære å spele eit instrument – det krev praksis.

Intellektuelle dydar
Den høgaste forma for lykke, meinte Aristoteles, er teoretisk kontemplasjon – å bruke fornufta til å forstå sanning. Dette er det mest guddommelege i oss.

Arven etter den greske filosofien

Desse tre filosofane forma vestleg tenking på djuptgåande måtar:

Sokrates: Kritisk tenking, etisk refleksjon, dialogisk metode
Platon: Rasjonalisme, idealisme, politisk filosofi
Aristoteles: Logikk, empirisme, vitskapleg metode, dydsetikk

Kristendomen blei påverka av Platon (Augustin) og Aristoteles (Thomas Aquinas). Renessansen gjenoppdaga skriftene deira. Moderne filosofi, vitskap og demokrati har røter i antikkens Athen.

"Vi står på skuldrene til kjempar," sa Isaac Newton. Sokrates, Platon og Aristoteles var tre av dei høgaste kjempane.

Oppsummering

Sokrates, Platon og Aristoteles representerer kjerneområda i filosofien:

Sokrates viste at det uprøvde livet ikkje er verdt å leve. Gjennom kritiske spørsmål søkte han klårheit om omgrep som rettferd, mot og godheit.

Platon utvikla idélæra: Den sanne røyndomen er ikkje den vi sansar, men ei verd av perfekte, uforanderlege idear. Hulelikninga hans illustrerer oppgåva til filosofen – å søkje sanning bak illusjonane til sansane.

Aristoteles kritiserte dualismen til læraren og grunnla empirisk vitskap. Logikken, metafysikken og dydsetikken hans har prega vestleg tenking i over 2000 år.

Saman skapte dei fundamentet for filosofi som ei systematisk søken etter visdom, sanning og det gode livet.