6.1 Eksistensialismens grunnlag

Eksistensialismen er ei filosofisk retning som set mennesket si eksistens og konkrete livserfaring i sentrum. I motsetnad til tradisjonell filosofi, som ofte søkjer universelle sanningar og abstrakte prinsipp, rettar eksistensialismen blikket mot det einskilde individet si subjektive oppleving av tilværet. Her er det ikkje systema som definerer mennesket, men menneskets eigne val og handlingar.

Jean-Paul Sartre formulerte eksistensialismens kanskje mest berømte setning: «Eksistensen går forut for essensen.» Dette tyder at mennesket først kjem til verda utan nokon førehandsbestemt natur eller føremål – vi berre er. Først deretter, gjennom vala og handlingane våre, skaper vi vår eigen essens, vår eigen natur. Vi er ikkje fødde med ein fastlagd identitet; vi må sjølve forme han.

Med denne innsikta følgjer ein radikal fridom. Mennesket er ikkje bunde av ein guddommeleg plan, ein biologisk determinisme eller forventningane til samfunnet. Vi er frie til å velje, alltid. Men denne fridommen er ikkje lett å bere. Han kjem med eit tungt ansvar: Vi er fullt ut ansvarlege for våre eigne liv. Vi kan ikkje skulde på lagnaden, gena eller oppdraginga når vi tek val.

Denne fridommen vekkjer det eksistensialismen kallar angst. Angsten er ikkje frykt for noko konkret, men ei uroleg kjensle av livets grunnleggjande uvisse og openheit. Når vi står framfor val, og veit at vi sjølve må ta ansvaret, kan vi oppleve denne uroa. Angsten er eit bevis på fridommen vår – han dukkar opp nettopp fordi ingenting er fastlagt.

Eksistensialismen oppmodar til autentisitet – å leve i samsvar med sin eigen fridom og sine eigne val, ikkje andre sine forventningar. Det autentiske mennesket vedkjenner seg fridommen sin, tek ansvar for vala sine, og lever i tråd med sine eigne verdiar. Det uautentiske mennesket flyktar frå fridommen, gjer som om livet er bestemt av ytre krefter, og lever etter «dei andre» sine normer utan å reflektere.

Eksistensialismen er ein filosofi som stiller krav til oss. Han fjernar alle orsakingar og seier: Du er fri, og du er ansvarleg. Dette kan opplevast som forløysande eller skremmande – ofte begge delar. Men for eksistensialistane er dette menneskets grunnvilkår, og å vedkjenne seg det er første steget mot eit meiningsfullt liv.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Eksistensialismen er ei filosofisk retning som set mennesket si eksistens og konkrete livserfaring i sentrum.
- Med denne innsikta følgjer ein radikal fridom.
- Denne fridommen vekkjer det eksistensialismen kallar angst. Angsten er ikkje frykt for noko konkret, men ei uroleg kjensle av livets grunnleggjande uvisse og openheit.
- Eksistensialismen oppmodar til autentisitet – å leve i samsvar med sin eigen fridom og sine eigne val, ikkje andre sine forventningar.

Nøkkelbegrep