3.3 Konsekvensetikk – utilitarisme

Medan Kant fokuserer på plikter og intensjonar, vurderer konsekvensetikken handlingar ut frå resultata deira. Den mest kjende forma for konsekvensetikk er utilitarismen, utvikla av Jeremy Bentham (1748–1832) og John Stuart Mill (1806–1873). Grunnprinsippet i utilitarismen er enkelt: Ei handling er god i den grad ho maksimerer lukke eller velvære, og reduserer liding. Det er konsekvensane som tel, ikkje intensjonen eller naturen til handlinga i seg sjølv.

Jeremy Bentham var oppteken av å skape eit rasjonelt grunnlag for moral og lovgiving. Han formulerte det utilitaristiske prinsippet slik: "Den største lukke for det største talet." Lukke identifiserte han med nyting (pleasure) og fråvær av smerte. Mennesket er, ifølgje Bentham, styrt av to herskarar: lyst og smerte. All åtferd kan forklarast ut frå ønsket om å oppnå lyst og unngå smerte.

Ei handling er rett dersom ho produserer meir lukke (nyting) enn ulukke (smerte), når vi reknar saman alle som blir påverka. Bentham meinte til og med at vi kunne utvikle ein "hedonistisk kalkulus" – ein måte å rekne ut den totale mengda lukke og liding ei handling forårsakar, basert på faktorar som intensitet, varigheit, sikkerheit og omfang.

John Stuart Mill var elev av venen til Bentham og heldt fram utviklinga av utilitarismen, men med viktige modifikasjonar. Mill avviste den reint kvantitative tilnærminga til Bentham. Det er ikkje berre mengda lukke som tel, meinte Mill, men også kvaliteten.

Mill skilde mellom "høgare" og "lågare" nytingar. Intellektuelle og moralske nytingar (poesi, kunnskap, dygd) er kvalitativt betre enn reint fysiske nytingar (mat, drikke, sex). Det er "betre å vere eit ulukkeleg menneske enn ein lukkeleg gris; betre å vere ein misnøgd Sokrates enn ein nøgd tosk."

Men korleis avgjer vi kva nytingar som er betre? Mill føreslår ein standard med ein "kompetent dommar": Dei som har erfart begge typar nytingar, er kvalifiserte til å døme. Og ifølgje Mill vil dei som har smakt både høge og låge nytingar, føretrekkje dei høge.

Modifikasjonen til Mill har møtt kritikk. Kven avgjer kva som er "høgare" nytingar? Verkar det ikkje elitistisk å seie at nokre former for lukke er betre enn andre? Bentham ville sagt at dersom folk faktisk føretrekkjer "lågare" nytingar, så er det deira lukke som tel.

Utilitarismen har utvikla seg i fleire retningar. Handlingsutilitarisme vurderer kvar enkelt handling direkte: Kva vil maksimere lukke i denne konkrete situasjonen? Dette kan føre til kontroversielle konklusjonar. Dersom tortur av éin terrorist kan redde tusen liv, tilseier handlingsutilitarismen at det er rett.

Regelutilitarisme handlar derimot om å følgje reglar som generelt maksimerer lukke. Vi skal ikkje evaluere kvar enkelt handling, men følgje reglar som "ikkje lyg", "ikkje torturer", "hald lovnader" – fordi dersom alle følgjer desse reglane, blir den totale lukka i samfunnet maksimert. Dette gir meir stabile og føreseielege moralske standardar.

Utilitarismen har fleire tiltalande eigenskapar:

- Intuitivt plausibel: Det verkar rimeleg at konsekvensar betyr noko moralsk. Dersom to handlingar er identiske bortsett frå at den eine fører til meir liding, verkar det gale å velje den.
- Upartisk: Lukka til alle tel likt. Utilitarismen er demokratisk og universell.
- Praktisk anvendeleg: Den gir klare retningslinjer for moralske og politiske avgjerder. Helse-, velferds- og utdanningspolitikk kan evaluerast ut frå om dei aukar total velvære.
- Framtidsorientert: Den fokuserer på å skape ei betre verd, ikkje berre på å følgje reglar.

Trass i populariteten sin har utilitarismen møtt monaleg kritikk:

1. Rettferd og individuelle rettar: Utilitarismen kan rettferdiggjere urettferdige handlingar dersom dei maksimerer total lukke. Klassisk kritikk: Dersom tortur av éin uskuldig ville gjere mange andre lukkelege (gjennom falsk tryggleik), ville det vere rett ifølgje utilitarismen. Dette strir mot intuisjonen vår om individuelle rettar.

2. Krevjande moral: Dersom vi verkeleg skal maksimere lukke, burde dei fleste av oss gi bort mesteparten av formuen vår til dei fattigaste. Utilitarismen kan verke altfor krevjande.

3. Umåleleg lukke: Korleis måler og samanliknar vi lukke mellom individ? Er lukka di ved ein god middag samanliknbar med lukka mi ved ei god bok? Forsøket til Bentham og Mill på å kvantifisere lukke verkar problematisk.

4. Framtidskunnskap: Vi kjenner sjeldan alle konsekvensane av handlingane våre. Korleis skal vi handle basert på noko vi ikkje kan vite sikkert?

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Bentham: Lyst og smerte: Jeremy Bentham var oppteken av å skape eit rasjonelt grunnlag for moral og lovgiving.
- Mill: Kvalitative skilnader: John Stuart Mill var elev av venen til Bentham og heldt fram utviklinga av utilitarismen, men med viktige modifikasjonar.
- Handlingsutilitarisme vs. regelutilitarisme: Utilitarismen har utvikla seg i fleire retningar.
- Styrkar ved utilitarismen: Utilitarismen har fleire tiltalande eigenskapar
- Kritikk av utilitarismen: Trass i populariteten sin har utilitarismen møtt monaleg kritikk

Nøkkelomgrep