3.2 Pliktetikk – Kant

Immanuel Kant (1724–1804) utvikla ein av dei mest innflytelsesrike etiske teoriane i filosofihistoria. I motsetnad til etiske teoriar som vurderer handlingar ut frå konsekvensane deira, meiner Kant at det moralske ved ei handling ligg i sjølve handlinga og intensjonen bak den. Ei handling er god dersom ho blir gjord av plikt, ut frå respekt for den moralske lova. Dette blir kalla pliktetikk eller deontologisk etikk.

Kant byrjar moralfilosofien sin med ein radikal påstand: Det einaste som er ubetinga godt, er ein god vilje. Intelligens, mot, rikdom – alle slike eigenskapar kan brukast til vonde føremål. Men ein god vilje er god i seg sjølv, uavhengig av kva han oppnår.

Ein god vilje er ein vilje som handlar av plikt, ikkje berre i samsvar med plikt. Dersom du hjelper nokon fordi det gir deg god samvit, eller fordi du ventar noko tilbake, handlar du i samsvar med plikt, men ikkje av plikt. Berre når du handlar fordi du erkjenner at det er rett – uavhengig av kjensler eller fordelar – handlar du verkeleg moralsk.

Men korleis veit vi kva plikta vår er? Kant formulerer dette gjennom det han kallar det kategoriske imperativet – eit absolutt moralsk bod som gjeld uavhengig av ønska og måla våre. Han gir fleire formuleringar av dette imperativet, og dei to viktigaste er:

1. Universaliseringsformuleringa: "Handle berre etter den maksimen du samtidig kan ville skal bli ei allmenn lov."

Med andre ord: Før du handlar, spør deg sjølv om regelen (maksimen) bak handlinga di kan gjelde for alle menneske i alle situasjonar. Dersom alle handla slik, ville verda då fungere?

Denne formuleringa understrekar verdigheita til mennesket. Kvar person har ibuande verdi og må behandlast med respekt. Vi kan ikkje bruke andre menneske som reine reiskapar for våre eigne mål. Det tyder ikkje at vi aldri kan "bruke" andre – når du handlar i ein butikk, bruker du ekspeditøren som middel til å få varer. Men du må samtidig respektere vedkomande som eit verdifullt menneske.

Sentralt i etikken til Kant er omgrepet autonomi – sjølvlovgiving. Mennesket er ikkje berre underlagt moralske lover, det er sjølv opphav til dei gjennom fornufta si. Når vi handlar av plikt, følgjer vi ikkje ein ytre autoritet, men den lova vi sjølv erkjenner som fornuftig.

Dette gir mennesket ei unik verdigheit. Vi er ikkje berre dyr styrte av instinkt og lyster, men rasjonelle vesen som kan stå imot tilbøyelegheiter og handle ut frå prinsipp. Denne rasjonaliteten er kjernen i den moralske verdien til mennesket.

Pliktetikken til Kant er kategorisk – pliktene gjeld utan unntak. Det finst ingen situasjonar der det er moralsk rett å lyge, ifølgje Kant, ikkje eingong for å redde eit liv. Dette har møtt sterk kritikk. Verkar det ikkje uhaldbart å seie at ein skal fortelje mordaren sanninga om kvar offeret er?

Kant svarar at vi ikkje kan vite konsekvensane av handlingane våre med sikkerheit. Kanskje offeret har rømt i mellomtida. Men dersom vi byrjar å gjere unntak frå moralske prinsipp, undergrev vi sjølve fundamentet til moralen. Universelle prinsipp krev absolutt overhalding.

Kritikarar meiner dette er rigiditet som ikkje tek omsyn til kompleksiteten i situasjonen. Andre innvendingar mot Kant inkluderer:

- Motstridande plikter: Kva når to plikter kolliderer? Dersom eg har plikt til både å seie sanninga og å verne uskuldige, korleis løyser eg det?
- Formalistisk: Etikken til Kant fokuserer på handling og intensjon, men seier lite om karakterutvikling og dygder.
- Utydelege maksimar: Korleis formulerer vi presist maksimen for ei handling? Ulike formuleringar kan gi ulike konklusjonar ved universaliseringstesten.

Trass i desse innvendingane har etikken til Kant hatt enorm innflytelse, særleg gjennom fokuset sitt på menneskeverd, autonomi og kor viktige prinsipp er.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Den gode viljen: Kant byrjar moralfilosofien sin med ein radikal påstand: Det einaste som er ubetinga godt, er ein god vilje.
- Det kategoriske imperativet: Men korleis veit vi kva plikta vår er?
- Autonomi og fornuft: Sentralt i etikken til Kant er omgrepet autonomi – sjølvlovgiving.
- Absolutte plikter og kritikk: Pliktetikken til Kant er kategorisk – pliktene gjeld utan unntak.

Nøkkelomgrep