4.1 Grunnarbeid og betong

Grunnundersøkingar

Før bygging må grunnen undersøkjast for å finne bereevne og grunnforhold.

Kvifor grunnundersøkingar?
- Finne bereevna til grunnen
- Avdekkje problematisk grunn (leire, kvikkleire)
- Dimensjonere fundament rett
- Unngå setningsskadar
- Planleggje drenering

Grunnboringar:
Borer ned i grunnen for å ta ut prøver. Analyserer jordlag, bergdjupn og grunnvassnivå.

Trykksondering:
Ein spiss vert pressa ned i grunnen, og motstanden vert målt. Gir informasjon om bereevne.

Grunntypar:

Berg
Best fundament. Direkte på berg gir høg bereevne.

Grus og sand
God bereevne, lite setningar. Vanleg i Noreg.

Silt
Middels bereevne. Kan setje seg ved belastning.

Leire
Dårleg bereevne, store setningar. Krev spesielle tiltak.

Kvikkleire
Farleg. Kan flyte ut ved rystingar. Må unngåast eller stabiliserast.

Torv og myr
Svært dårleg. Må gravast ut eller byggjast på pålar.

Fundamentering

Fundamentet overfører lasta frå bygget ned til grunnen.

Typar fundament:

Plate på mark
Ei heilstøypt betongplate direkte på grunnen. Vert brukt ved god grunn og låge bygg. Billeg og enkelt.

Søylefundament
Enkeltfundament under kvar søyle. Vert brukt til tyngre bygg.

Stripefundament
Langt, smalt fundament under vegger. Vert brukt ved tyngre vegger.

Pålar
Lange søyler som går ned til fast grunn eller berg. Vert brukt ved dårleg grunn. Kan vere av tre, betong eller stål.

Bergskrue
Vert skrudd ned i berg. Vert brukt der bergoverflata er ujamn.

Fundamentering i praksis:

1. Grave ut til frostfri djupn (min. 1 meter i Sør-Noreg, 1,4 meter i Nord-Noreg)
2. Leggje drenslag (grus) i botn
3. Leggje drensleidning rundt bygget
4. Leggje frostsikring (isolasjon) ved behov
5. Leggje plastduk (radonsperre)
6. Armere og støype fundament

Forskaling

Forskaling er forma som betongen vert støypt i. Vert fjerna når betongen er herdna.

Typar forskaling:

Treforskalingssystem for fundament:
- Plankar og bord vert sett opp som form
- Avstiva med stag og pinnar
- Må vere tett og sterk nok

Systemforskaling:
- Prefabrikkerte element (t.d. PERI, DOKA)
- Raskare montering
- Kan brukast om att
- Dyrt i innkjøp

Glidforskaling:
- Vert brukt til høge konstruksjonar (silo, tårn)
- Forskalinga "glir" oppover etter kvart

Krav til forskaling:
- Tett (betong skal ikkje renne ut)
- Sterk (tåle trykket frå betongen)
- Dimensjonsstabil (ikkje bøye seg)
- Rett plassert (nøyaktige mål)
- Lett å demontere

Formvæske:
Vert påført forskalinga slik at betongen ikkje festar seg. Gjer demontering enklare og gir finare overflate.

Armering:
Før støyping vert armeringsjern eller armeringsnett lagt i forskalinga. Dette tek opp strekkrefter i betongen.

Overdekning:
Armeringa må ha minst 3-5 cm betong rundt seg (overdekning) for vern mot rust.

Betongstøyping

Støyping av betong krev nøyaktigheit og rett teknikk.

Førebuingar:
1. Sjekk at forskalinga er tett og stødig
2. Sjekk at armeringa er rett plassert med rett overdekning
3. Fukte forskalinga (slik at ho ikkje syg vatn frå betongen)
4. Ha nok folk og utstyr klart

Støypeprosessen:

Mottak av betong:
Betongbil leverer ferdig betong. Sjekk konsistens og mengd.

Utstøyping:
Betongen vert helt i forskalinga. Viktig å:
- Støype i lag (maks 50 cm høgd om gongen)
- Unngå at betongen fell frå stor høgd (segregering)
- Støype kontinuerleg (unngå arbeidsskøytar)

Vibrering:
Ein vibrator vert stukken ned i betongen for å:
- Fjerne luftbobler
- Få betongen til å fylle heile forma
- Sikre god kontakt med armeringa
Viktig: Ikkje overvibrer (bindemiddel kan skilje seg frå tilslag)

Avretting:
Overflata vert jamna med bor eller avrettingsliste.

Etterbehandling:
- Hald betongen fuktig i minst 7 dagar (dekk med plast eller vatn)
- Vern mot frost (varmekablar eller presenning ved kaldt vêr)
- Ikkje belast før tilstrekkeleg fastleik (minimum 7 dagar)

Arbeidsskøytar:
Viss støypinga må avbrytast, vert det laga ein arbeidsskøyt. Dette er eit svakt punkt og må planleggjast nøye.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Grunnundersøkingar: Grunnboringar og trykksondering kartlegg grunntype og bereevne.
- Grunntypar: Berg, grus/sand, silt, leire, kvikkleire og torv har ulik bereevne, og kvikkleire er farleg.
- Fundamentering: Må liggje under frostfri djupn, og betong vert støypt i forskaling med armering.
- Betongarbeid: Vibrering fjernar luftbobler, og overdekning vernar armeringa mot rust.

Nøkkelomgrep