2.2 Landmåling og utstikking

Introduksjon til landmåling

Landmåling handlar om å fastsetje posisjonar og høgder på jordoverflata. I bygg og anlegg blir landmåling brukt til å stikke ut bygningar og kontrollere høgder.

Kvifor landmåling?
- Plassere bygningar riktig på tomta
- Sikre at fundament får riktig høgd
- Kontrollere at konstruksjonar er i lodd og vater
- Dokumentere plassering av røyr og kablar

Grunnleggjande omgrep:

Koordinatar
Posisjonar blir oppgitt med koordinatar (nord og aust) i eit rutenett. I Noreg blir UTM-koordinatar eller lokale nett brukte.

Kote/høgd
Høgder blir oppgitt som meter over havet (m.o.h.) eller over eit lokalt referansepunkt (fastmerke).

Fastmerke
Eit punkt med kjend posisjon og høgd som blir brukt som referanse for måling.

Polpunkt
Punkt der måleinstrumentet blir sett opp.

Sikting
Retninga instrumentet peikar mot.

Typar landmåling:
- Utsetjing: Merke punkt i terrenget frå teikningar
- Innmåling: Måle punkt i terrenget til teikningar
- Nivellering: Måle høgdeskilnader

Måleinstrument

Ulike instrument blir brukte til ulike måleoppgåver.

Målebånd og meterstokk
- Enkelt verktøy for kortare avstandar
- Stålbånd mest nøyaktig
- Pass på strekk og temperatur

Lasermålar
- Måler avstandar med laserstråle
- Rask og nøyaktig
- Viser avstand på display
- Kan rekne ut areal og volum

Nivellerinstrument (nivellerkikkert)
- Kikkert som alltid siktar horisontalt
- Blir brukt saman med nivelleringsstong (latte)
- Måler høgdeskilnader
- Automatisk eller manuell horisontinnstilling

Teodolitt
- Måler vinklar horisontalt og vertikalt
- Blir brukt til utsetjing av retningar
- Krev opplæring

Totalstasjon
- Kombinerer teodolitt og avstandsmålar
- Måler posisjon og høgd i eitt
- Moderne "arbeidshest" i landmåling
- Kan koplast til datamaskin

GPS/GNSS
- Satellittbasert posisjonering
- Mykje rask måling
- RTK-GPS gir centimeternøyaktigheit
- Krev fri sikt til himmel

Roterande laser
- Sender ut horisontalt laserplan
- Blir brukt til nivåkontroll
- Mottakar på stong viser når ein er i nivå

Nivellering

Nivellering er måling av høgdeskilnader mellom punkt.

Prinsippet:
Eit nivellerinstrument siktar horisontalt. Ved å lese av på ei loddrett stong (latte) ved to punkt, kan vi rekne ut høgdeskilnaden.

Utstyr:
- Nivellerinstrument på stativ
- Nivelleringsstong (latte) med cm-inndeling
- Notatblokk

Framgangsmåte:

1. Set opp instrumentet
Plasser instrumentet mellom punkta som skal målast. Juster til horisontalt (libelle i vater).

2. Sikting bak (til kjent punkt)
- Sikt mot latta på punktet med kjend høgd
- Les av på latta der trådkrysset treffer
- Skriv ned avlesinga (baksikt)

3. Rekn ut instrumenthøgd
Instrumenthøgd = Kjend høgd + Baksikt

4. Sikting fram (til nytt punkt)
- Vri instrumentet mot det nye punktet
- Les av på latta (framsikt)

5. Rekn ut ny høgd
Ny høgd = Instrumenthøgd - Framsikt

Eksempel:
- Kjend høgd: 100,00 m
- Baksikt: 1,45 m
- Instrumenthøgd: 100,00 + 1,45 = 101,45 m
- Framsikt: 0,92 m
- Ny høgd: 101,45 - 0,92 = 100,53 m

Utsetjing av bygningar

Utsetjing tyder å markere kvar ein bygning skal stå på tomta.

Utgangspunkt:
- Situasjonsplan med koordinatar
- Kjende punkt på tomta (fastmerke)
- Grensemerke

Enkel utsetjing med målebånd:

1. Finn referansepunkt
Identifiser grensemerke eller andre kjende punkt.

2. Mål frå teikning
Les av avstandar frå referansepunkt til hushjørne.

3. Stikk ut hjørne
Mål og marker kvart hjørne med trepinne.

4. Kontroller
- Mål diagonalane (skal vere like i rektangel)
- Sjekk at hjørna er vinkelrette (3-4-5 metoden)

Profilering:

Profilar er mellombelse tverrstykke utanfor byggjeområdet som beheld høgder og retningar under byggjinga.

Oppbygging:
1. Set stolpar 1-2 meter utanfor hushjørna
2. Fest tverrbord i riktig høgd
3. Marker vegglinjer med spikar eller snitt i bordet
4. Strekk snor mellom profilane for å finne vegglinjene

Nøyaktigheit:
- Bustadbygg: ± 2-3 cm
- Industribygg: ± 5 cm
- Viktige konstruksjonar: ± 1 cm

Eksempel: Utsetjing av garasje

Oppgåve:
Set ut ein garasje 6 × 8 meter. Han skal liggje 3 meter frå tomtegrense i nord og 4 meter frå tomtegrense i aust.

Utstyr:
- 30 meter målebånd
- Vinkelprisme eller 3-4-5 metoden
- Trepinnar og slegge
- Snor
- Spray (merkespray)

Framgangsmåte:

Steg 1: Finn referansepunkt
Lokaliser grensemerke i nord og aust.

Steg 2: Mål til første hjørne
- Frå nordleg grense: 3 meter sørover
- Frå austleg grense: 4 meter vestover
- Marker nordaustre hjørne med pinne

Steg 3: Stikk ut austvegg
- Frå nordaustre hjørne, mål 8 meter mot sør
- Marker søraustre hjørne

Steg 4: Kontroller vinkel
Bruk 3-4-5 metoden:
- 3 m langs austvegg
- 4 m vinkelrett vestover
- Diagonalen skal vere 5 m
Juster til diagonalen stemmer.

Steg 5: Stikk ut resten
- 6 m vest frå nordaustre hjørne = nordvestre
- 6 m vest frå søraustre hjørne = sørvestre

Steg 6: Kontroller diagonalar
- Diagonalen i 6×8 m rektangel: √(6² + 8²) = √100 = 10 m
- Begge diagonalar skal måle 10 m

Steg 7: Set opp profilar
Profilar 1,5 m utanfor hjørna med tverrbord i ferdig golvhøgd.

Oppsummering

I dette kapittelet har du lært:

- Landmåling: Sikrar at bygget blir plassert riktig i plan og høgd.
- Nivellering: Måling av høgdeskilnader med baksikt og framsikt mot fastmerke.
- Omgrep: Kote er høgd over referansepunkt, og fastmerke er kjent referansepunkt.
- Profil: Mellombels konstruksjon som beheld hushjørne og høgder.

Nøkkelomgrep