Celledelingens faser.
Mitose
Mitose er prosessen der ei celle deler kjernen sin slik at dei to dattercellene får identiske kopiar av arvestoffet. Dette sikrar at alle kroppscellene (somatiske celler) har same genetiske informasjon.
Mitosens føremål
- Vekst: Frå éi befrukta eggcelle til trillionar av celler
- Reparasjon: Erstatte skadde celler (t.d. ved sår)
- Vedlikehald: Kontinuerleg utskifting av celler (hud, blod, tarm)
- Aseksuell reproduksjon: Hos einkelcella organismar og nokre planter
Kromosom før mitose
Etter S-fasen består kvart kromosom av to identiske søsterkromatider som er festa saman i sentromeren. Under mitose vert desse separerte slik at kvar dattercelle får éin kopi av kvart kromosom.
Mitose er ein type kjerneledeling der ei eukaryot celle deler kjernen slik at to genetisk identiske datterceller vert danna. Prosessen består av fire fasar: profase, metafase, anafase og telofase. Mitose vert vanlegvis følgd av cytokinese (deling av cytoplasmaet). Resultatet er to diploide celler med identisk kromosomtal som modercella.
Profase
Profase er den første og lengste fasen av mitose.
Hendingar i profase
I kjernen:
- Kromatinet kondenserer til synlege kromosom
- Kvart kromosom vert sett som to søsterkromatider
- Kjernelekamen (nukleolus) forsvinn
- Kjernemembranen byrjar å brytast ned
I cytoplasmaet:
- Sentriolene rører seg til motsette polar
- Spindelapparatet byrjar å dannast
- Mikrotubuli stråler ut frå sentriolene (dyreceller)
Seint i profase (prometafase)
- Kjernemembranen vert oppløyst fullstendig
- Spindelfibre festar seg til kromosomenes kinetokorar
- Kromosoma byrjar å rører seg
Kinetokor er ein proteinstruktur som vert danna på sentromeren til kvart søsterkromatid. Spindelfibrene (mikrotubuli) festar seg til kinetokoren. Kvart kromosom har to kinetokorar (éin på kvart søsterkromatid), og desse festar seg til spindelfibre frå motsette polar. Dette sikrar at søsterkromatidene vert trekte til kvar sin pol under anafase.
Metafase
Metafase er den korte fasen der kromosoma stiller seg opp.
Kjenneteikn
- Kromosoma er maksimalt kondenserte
- Alle kromosom ligg på metafaseplaten (ekvatorplanet)
- Spindelfibre frå kvar pol er festa til kinetokorar
- Spindel-kontrollpunktet sjekker at alle kromosom er riktig festa
Spindel-kontrollpunktet
Før cella kan gå vidare til anafase, må:
- Alle kromosom vere festa til spindelfibre
- Kvart kromosom må ha spindelfibre til begge polar
- Det må vere riktig tensjon i spindelen
Dersom ikkje, ventar cella. Dette hindrar feil i kromosomfordelinga.
Anafase
Anafase er den fasen der søsterkromatidene vert separerte.
Anafase A
- Protein som held søsterkromatidene saman (kohesiner) vert brotne ned
- Søsterkromatidene vert separerte ved sentromeren
- Kvar søsterkromatid er no eit sjølvstendig kromosom
- Kinetokormikrotubuli vert forkorta
Anafase B
- Polmikrotubuli (frå pol til pol) vert forlenga
- Cellas polar rører seg frå kvarandre
- Cella vert strekt
Resultat
Ved slutten av anafase er identiske sett med kromosom samla ved kvar pol av cella. Mennesket har 46 kromosom ved kvar pol.
Telofase
Telofase er den siste fasen av mitose - essensielt det motsette av profase.
Hendingar
Ved polane:
- Kromosoma dekondenserer tilbake til kromatin
- Kjernemembranen vert danna på nytt rundt kvart kromosomsett
- Kjernelekamen (nukleolus) dukkar opp igjen
I cytoplasmaet:
- Spindelapparatet vert brote ned
- Cella førebur seg på cytokinese
Resultat
Ved slutten av telofase har cella to separate kjerner, kvar med fullstendig sett kromosom.
Cytokinese
Cytokinese er delinga av cytoplasmaet som følgjer mitose.
I dyreceller
Kløyvingsfure (cleavage furrow)
- Ein ring av aktinfilament og myosin dannar seg
- Ringen trekkjer seg saman som eit snørande belte
- Cella vert snørd inn frå utsida
- Til slutt vert dei to dattercellene skilde
I planteceller
Celleplatemodning
- Vesiklar frå Golgi samlar seg i cellas midtplan
- Vesiklane fusjonerer og dannar ei celleplate
- Celleplata veks utover til ho fusjonerer med cellemembranen
- Ny cellevegg vert danna
Resultat
To separate datterceller, kvar med sin kjerne og sitt cytoplasma.
Cytokinese er delinga av cytoplasmaet som følgjer kjerneledeling (mitose eller meiose). I dyreceller skjer dette ved danning av ei kløyvingsfure som snører cella i to. I planteceller vert det danna ei celleplate frå midten som veks utover. Cytokinese sikrar at kvar dattercelle får om lag lik mengd cytoplasma og organellar.
Mitosens tyding
For fleircellete organismar
Vekst
- Frå éi celle til milliardar
- Mennesket har ca. 37 billionar celler
Vedlikehald og reparasjon
- Hudceller: vert fornya ca. kvar 2-3 veke
- Tarmceller: vert fornya ca. kvar 3-5 dag
- Raude blodceller: lever ca. 120 dagar
Regenerering
- Salamandrar kan regenerere heile lemmer
- Menneske kan regenerere lever delvis
For einkelcella organismar
- Aseksuell reproduksjon
- Rask populasjonsvekst
- Alle avkom er genetisk identiske (klonar)
Medisinsk tyding
- Sårheling
- Kreft: ukontrollert mitose
- Stamcelleterapi
Du ser på ein cellepreparasjon i mikroskopet og observerer følgjande celler: A) Kromosoma er synlege og ligg på rekke midt i cella. B) Kromosoma vert trekte mot kvar sin pol. C) To kjerner er synlege og cella vert snørd inn i midten. Kva fasar ser du?
Celle A: Metafase
- Kromosoma ligg på metafaseplaten (ekvatorplanet)
- Dette er karakteristisk for metafase
- Spindelfibre er festa frå begge polar
Celle B: Anafase
- Søsterkromatidene rører seg mot polane
- Sentromerane har separert
- Cella kan sjå litt strekt ut
Celle C: Telofase/Cytokinese
- To kjerner indikerer slutten av telofase
- Innsnøringa viser cytokinese i gang
- I dyreceller kallast dette kløyvingsfura
Ei menneskecelle (2n = 46) gjennomgår mitose. Kor mange kromosom og kromatider er det i cella i følgjande stadium: a) G1, b) Etter S-fase, c) Metafase, d) Etter anafase?
a) G1-fasen:
- 46 kromosom
- 46 kromatider (1 kromatid per kromosom)
- DNA-mengd: 2n
b) Etter S-fasen (G2):
- 46 kromosom
- 92 kromatider (2 søsterkromatider per kromosom)
- DNA-mengd: 4n
c) Metafase:
- 46 kromosom (på metafaseplaten)
- 92 kromatider
- DNA-mengd: 4n
d) Etter anafase (i kvar halvdel):
- 46 kromosom
- 46 kromatider
- DNA-mengd: 2n
Nøkkel: Talet på kromosom endrar seg ikkje før anafase, men DNA-mengda vert dobla i S-fasen.
Oppgaver
Dette kapitlet er skrevet av Anthropics toppmodeller (Claude Opus og Claude Fable) og er foreløpig ikke manuelt gjennomgått — kvalitetskontrollen gjøres av uavhengige KI-agenter, og innmeldte feil rettes fortløpende. Funnet en feil? Meld fra, så retter vi den. Les mer om hvordan innholdet lages.